Қазақстанда суррогат ана болу заң жүзінде 30 жыл бойы рұқсат етілген, бірақ дәл қазір бұл тақырып қоғам талқылауының орталығында тұр. Депутаттар “репродуктивтік туризм” тәуекелі мен әйелдерді пайдалану мәселелерін айтып жатса, кей қазақ әйелдері қатаң талаптарға сай келмегендіктен шетелге шығып, құқықтық қорғалусыз қалады.
Бұл жағдай негізгі сұрақты тудырады: заңды қатаңдату суррогат ана болуды шынымен қауіпсіз етеді ме, әлде оны “көк” аймаққа шығара ма?
Репродуктивтік технологиялардың тәуекелдері
2025 жылғы желтоқсанда Мажилис депутаты Гүлдара Нурым суррогат ана болуды реттеу туралы ресми сұрау жолдады. Оның пікірінше, Қазақстанда заң жеткіліксіз қатаң, бұл шетелдіктер үшін тартымды болып, құқықтық даулар мен балалардың азаматтықсыз қалу тәуекелін тудырады, сондай-ақ “репродуктивтік туризмді” дамытуға себеп болады.
Депутат коммерцияландырудың қауіпін де атап өтті: әлеуметтік осал әйелдерді пайдалану және балаларды сатылатын объектіге айналдыру қаупі бар. Сонымен қатар, шетелдік агенттіктерге бақылаудың жоқтығы, әйелдердің денсаулығына қауіп және ұлттық генофондқа ықтимал қатерлер атап көрсетілді.
Қазақстандағы суррогат ана болу
Суррогат ана болу – бұл көбінесе барлық басқа жолдар (соның ішінде ЭКО) нәтиже бермегенде ғана пайдаланылатын медициналық қызмет. Әдетте, бұл әйелдің жатырдың жоқтығы немесе жүкті болу үшін қауіпті созылмалы аурулары сияқты медициналық себептермен байланысты.
Суррогат ана болу арқылы ата-ана болу үшін жұп клиникаға өз биологиялық материалдарын береді – ер адамның спермасы мен әйелдің жұмыртқасы. Олар ЭКО арқылы эмбрион жасалып, суррогат анаға салынатын болады.
Суррогат ана баланы көтереді, бірақ оның анасы болмайды: бала биологиялық ата-анасына тиесілі болады. Қазақстанда барлық құқықтық аспектілер – суррогат ана, биологиялық ата-аналар мен баланың құқықтары – “Неке (тұрмыс) және отбасы туралы” заңмен реттеледі.
Заңға сәйкес, суррогат ана балаға құқыққа ие емес, туылған соң оны биологиялық ата-анасына беруі тиіс. Сонымен қатар, заң оған медициналық көмек, денсаулық қорғау және келісімшартта қарастырылған жағдайда өтемақы береді. Биологиялық ата-аналар бала туған сәттен бастап заңды түрде ата-ана болып саналады және оның тәрбиесі мен қамқорлығына толық жауап береді.
ЭКО және репродуктивтік туризм
Қазақстанда суррогат ана болу қызметі лицензияланған клиникаларда өтеді, нотариалды келісімшарттар арқылы жүзеге асады. Бағдарламаға тек қазақстандықтар емес, шетелдіктер де қатыса алады.
Кей елдерде суррогат ана болу толық тыйым салынған (Германия, Франция, Испания, Швейцария), ал кейбірінде тек өз азаматтарына ғана рұқсат берілген (Үндістан, Таиланд). Сол себепті шетелдік жұптар процедура заңды әрі ашық елдерді іздейді.
Қазақстанның бас репродуктологы Вячеслав Локшинның айтуынша, шетелдіктердің үлесі қазақстандық клиникаларда шамамен 15% ғана. Көбісі Қытайдан келеді. Олар Қазақстанға заңның “жұмсақ” болуына емес, процедураның заңды және мемлекет бақылауында болуына келеді.
Құны мен заңдық қауіпсіздік
Толық қызмет пакеті шамамен 35 мың доллар тұрады. ЭКО процедурасы жергілікті жұптарға – 5,7 мың, шетелдіктерге – 8,7 мың доллардан. Суррогат ана 13,6–18,5 мың доллар алады. Қазақстандағы заңдар биологиялық ата-аналар мен суррогат ананы құқықтық қорғаумен қамтамасыз етеді.
Эксплуатация және “көк” аймақтар
Қатаң талаптар кей қазақ әйелдерін шетелдік сомнительный агенттіктер арқылы “көк” аймақтарға итермелейді. Онда құқықтар әлсіз қорғалған. Мысалы, Алматы тұрғыны Ирина (аты өзгертілген) қаржы мәселесін шешу үшін Грузияға барған. Договор тез арада жасалған, төлемдер кешіктірілген, кейде мүлде төленбеген.
Қорытынды
Сарапшылар мен заңгерлердің пікірі бойынша, заңды қатаңдату әйелдерді шетелге итермелеуі мүмкін, бұл денсаулыққа және қауіпсіздікке тәуекел тудырады. Негізгі міндет – Қазақстанда лицензияланған агенттіктер, ресми келісімшарттар, медициналық бақылау және құқықтық қорғауды қамтамасыз ету.
Яғни, қатаңдату емес, ашық әрі реттелетін жүйе құру маңызды: заңды агенттіктер, медициналық қызмет, келісімшарттар және құқықтық қорғау барлық қатысушылар үшін.
