Зейнетақы қаражаты емделуге қалай шығарылды
2025 жылғы 15 қыркүйекте Отбасы банк біржолғы зейнетақы төлемдері есебінен стоматологиялық қызметтерге өтінім қабылдауды тоқтатты. Бұған өтінімдердің күрт және күмәнді өсуі себеп болды. Осыдан кейін «емделуге» қатысты өтінімдер басқа бағыттарға жаппай ауыса бастады: алдымен офтальмологияға, кейін пластикалық операцияларға.
Банк пластикалық (реконструктивтік) операциялар бойынша мынадай мысал келтірді:
қыркүйекте стоматология тоқтатылғаннан кейін бұл бағыттағы өтінімдер саны 123-ке, қазанда 1 844-ке, ал қарашада 3 878-ге жеткен.
4 желтоқсаннан бастап офтальмологияға да қаражат аудару тоқтатылды, себебі бұл салада да өтінімдер саны шектен тыс артқан.
Осыдан кейін небәрі 8 күннің ішінде қазақстандықтар пластикалық операцияларға 2 093 жаңа өтінім берген. Бұл — орташа айлық көрсеткіштен 130 есе көп.
Мұндай өсімнің нақты ауыр науқастар санының артуымен байланысты болуы мүмкін емес еді. Осыдан кейін Денсаулық сақтау министрлігі біржолғы зейнетақы төлемдерін емделуге пайдалану қағидаларына өзгерістер енгізді. Тізімнен стоматология, офтальмология, сондай-ақ реконструктивтік және қалпына келтіру операциялары алынып тасталды.
Тек ауыр орфандық (сирек) аурулар мен онкологиялық дерттер қалдырылды. Бұл санатта күрделі әрі қымбат емдеу әдістері қолданылады: радиохирургия, протондық терапия, радионуклидтік және радио-йод терапиясы.
2025 жылдың соңында банк радиохирургия бойынша өтінімдердің де күрт өскенін байқады. Бұрын айына 3–9 өтінім түссе, қазанда — 45, қарашада — 113 өтінім тіркелген.
2025 жылғы 1 желтоқсанда, 2026 жылға арналған зейнетақы жинақтарының ең төменгі жеткіліктілік шегі артатыны жарияланғаннан кейін, өтінімдер саны тіпті жылдам өсе бастады. Радиохирургия бойынша өтінім қабылдау тоқтатылған сәтте enpf-otbasy.kz порталында 7 мыңнан астам өтінім қаралу үстінде болған.
Қаражатты шығару схемасы қалай жұмыс істеді: радиохирургия мысалы
«Ауыр науқастардың» белсенділігі күмән тудырған соң, Отбасы банк Денсаулық сақтау министрлігіне жүгінді. Министрлік радиохирургиялық ем тек тиісті лицензиясы, радиациялық қауіпсіздік жүйесі, арнайы жабдығы және дайындалған мамандары бар медициналық ұйымдарда ғана жүргізілуі тиіс екенін түсіндірді.
Банк мамандары радиохирургияға берілген өтінімдерді талдай келе, олардың едәуір бөлігі Шымкент қаласында орналасқан екі медициналық ұйыммен жасалған келісімшарттар екенін анықтады. Тексеру барысында бұл ұйымдардың радиохирургия жүргізуге лицензиясы жоқ, қажетті жабдықтары мен арнайы бөлмелері де болмағаны белгілі болды.
Ал Алматы облысындағы тағы бір клиника тексерілгенде, оның келісімшартта көрсетілген мекенжайда мүлде жоқ екені, демек радиохирургияға лицензиясы болуы мүмкін еместігі анықталды.
Осыдан кейін Отбасы банк пен Денсаулық сақтау министрлігі 2026 жылғы 12 қаңтар күні сағат 19:00-ден бастап зейнетақы артығы есебінен барлық ем түріне өтінім қабылдауды тоқтату туралы шешім қабылдады. Бұл тәртіп әлі күнге дейін өзгерген жоқ.
Стоматология арқылы зейнетақы қалай шығарылды
Бұған дейін дәл осындай схема стоматологиялық клиникалар арқылы қолданылған. Алайда бұл жолы сөз ондаған миллиард теңге туралы болды.
2026 жылғы қаңтарда Қаржылық мониторинг агенттігі зейнетақы жинақтары жалған стоматологиялық қызмет көрсету шарттары мен жалған медициналық құжаттар арқылы шығарылғанын хабарлады.
Мұндай заңсыз әрекеттерге көмектескен «жалған» клиникалардың өкілдері алынған қаражаттың 10–20 пайызы көлемінде сыйақы алып отырған.
Қылмыстық схемаға 42 стоматологиялық клиника қатысқан. Олар арқылы 200 миллиард теңгеден астам қаражат шығарылған. 11 күдікті екі айға қамауға алынып, тағы үшеуі үйқамаққа жіберілген.
Отбасы банктің деректеріне сәйкес, 2021 жылдан 2025 жылғы қыркүйекке дейін, стоматологияға өтінімдер тоқтатылғанға дейін, бұл бағытта 826 696 өтінім мақұлданып, жалпы сомасы 783,8 миллиард теңгені құраған.
Яғни стоматологияға сұралған зейнетақы қаражатының шамамен төрттен бірі алаяқтық схемалар арқылы қолма-қол ақшаға айналған.
Ең белсенді кезең — 2025 жыл.
2021 жылы қазақстандықтар зейнетақы шоттарынан 1,9 триллион теңге алған, соның тек 85,5 миллиарды (4,5 пайызы) емделуге жұмсалған. Қалғаны тұрғын үй сатып алуға немесе ипотеканы жабуға кеткен.
Ал 2025 жылдың соңына қарай зейнетақы қаражатының шамамен жартысы медицинаға бағыттала бастаған.
Бұл қалай мүмкін болды: лицензиялау ма, әлсіз бақылау ма?
Денсаулық сақтау министрлігінің Медициналық және фармацевтикалық бақылау комитетінің төрағасы Бауыржан Жүсіпов жанжалдан кейін күмәнді клиникалардың лицензия алу заңдылығын тексергенін айтты.
Оның сөзінше, аймақтық департаменттер лицензия беру кезінде клиникалардың талаптарға сәйкестігін фото және бейне тіркеу арқылы бекітеді, бұл деректер ақпараттық жүйелерде сақталады.
«Мұрағат деректерін қараған кезде, зейнетақы қаражатын заңсыз шығару схемасына қатысқан клиникалардың көпшілігі лицензия алған сәтте барлық талапқа сай болғаны анықталды. Бұл фото және бейнематериалдармен расталған», — деді Бауыржан Жүсіпов.
Оның айтуынша, 2025 жылы құқық қорғау органдары тексеріс жүргізген кезде бұл клиникалардың көбі жұмыс істемей тұрған, сондықтан талаптарға сай келмеген. Бірақ бұл жағдай тек зейнетақы жанжалы басталғанда ғана белгілі болды.
Мұндай мүмкіндік лицензиядан кейінгі бақылаудың әлсіздігіне байланысты туындаған. Тағы бір маңызды мәселе — клиникалардың лицензиясы жоқ қызметтерді көрсетуін бақылау мүмкін болмаған.
«Қазір бұл ақпаратты цифрландыру жүріп жатыр. Жақын арада клиниканың көрсетіп отырған қызметі мен оның лицензиялары автоматты түрде салыстырылатын болады», — деді Жүсіпов.
Сондай-ақ, лицензияны бес жыл сайын жаңарту мәселесі талқыланып жатыр, бірақ бұл шешім әлі қабылданған жоқ.
Стоматологияларды тексеру: жүзден аса клиника жабылды
Комитет тапсырмасымен 600-ге жуық клиника тексерілген. Соның нәтижесінде 143 клиника қызметін тоқтатты.
Ең көп жабылған өңірлер:
Атырау облысы — 54 клиника,
Алматы қаласы — 26,
Ақтөбе облысы — 12,
Астана қаласы — 11,
Қызылорда облысы — 10.
200 миллиард теңгенің едәуір бөлігі Атырауда орналасқан клиникаларға бағытталған. Тек бір клиникаға 22,9 миллиард теңге аударылған.
Радиохирургия бойынша тексеру кезінде де лицензиясы жоқ ұйымдар анықталып, материалдар құқық қорғау органдарына берілген.
«Мәселе лицензияда емес»: сарапшы пікірі
Алматы клиникалары қауымдастығының атқарушы директоры, дәрігер Расул Дүйсенов мәселенің түп-төркіні лицензияда емес деп есептейді.
Оның айтуынша, клиника лицензия алып, жұмыс істемей тұруы — заңға қайшы емес. Ал зейнетақы оқиғасы көрсеткендей, «елес клиникалар» әлі де құрыла береді.
«Лицензиялау жүйесін күрделендіру тәртіпке емес, сыбайлас жемқорлықтың өсуіне әкелуі мүмкін. Негізгі әлсіз тұс — емнің қажеттілігін растайтын дәрігерлік-консультативтік комиссиялар», — дейді ол.
Сарапшының пікірінше, себеп — ережелердің ойластырылмауы мен адамдардың ашкөздігі.
Зейнетақыны емделуге пайдалану қайта рұқсат етіле ме?
Шын мәнінде көмекке мұқтаж болған адамдар — тісін емдеткісі немесе көру қабілетін қалпына келтіргісі келген азаматтар — осы жанжалдың құрбанына айналды.
Отбасы банк бұл мәселеге қатысты былай деп жауап берді:
банк Денсаулық сақтау министрлігімен және басқа да мемлекеттік органдармен бірлесіп, қосымша талаптар әзірлеуді және ақпараттық жүйелерді күшейтуді жоспарлап отыр.
Алайда нақты қалай және қашан жүзеге асатыны әзірге белгісіз.
