Біз инсульт тек егде жастағыларға тән деп ойлауға үйренгенбіз. Алайда қазіргі өмір ырғағы өз заңын жүргізіп отыр. Бүгінде аурухана палаталарында сырт көзге мүлде сау көрінетін, жас әрі белсенді адамдар жиі кездеседі. Анар Алагузованың жасы отыздан енді асқан еді, сол кезде оның өмірі «бұрын» және «кейін» болып екіге бөлінді. Инсульт кімдерге қауіп төндіреді, ол шынымен «жасарып» бара ма және мұнда «ұят болады» түсінігінің қандай қатысы бар?
Әр күн — өз-өзіңе қайта оралу жолындағы кішігірім күрес
Бір жыл бұрын сырт көзге Анар заманауи, табысты әйелдің үлгісі сияқты көрінетін: белсенді, бәріне үлгеретін, «дұрыс өмір сүретін» жан. Таңертең — йога, кешке — би, екі жұмыс, төрт бала — бірін сабаққа, бірін үйірмеге апару, күйеуінің ата-анасына қамқорлық, өзін дамыту, кітап оқу… Үнемі қозғалыс, тоқтаусыз қарбалас — күндіз де, түнде де.
35 жасында бәрі бір күнде емес, бір сәттің ішінде баяулап, кейін мүлде тоқтап қалғандай болды. Анар бетінің қисайғанын, тілінің күрмелгенін, құлағында шу пайда болғанын сезді.
Оқиға 2025 жылдың 15 мамырында болды. Диагноз — «микроангиопатия аясындағы ишемиялық инсульт, мидың бағаналық бөлігінде ошақ».
Анардың айтуынша, бұған дейін оның ауыр диагноздары болмаған. Кейде бәрі сияқты бірдеңе ауырып қоятын, бірақ аса мән берерлік емес еді. Алайда инсультке бірнеше күн қалғанда ұйқысы бұзылып, күндіз де, түнде де ұйықтай алмаған. Тәбеті жоғалып, үнемі жүрегі айни бастаған.
«Мен мамандығым бойынша психологпын, инсульт алған науқастармен жұмыс істеген тәжірибем бар. Сондықтан ағзам істен шыға бастағанда, не болып жатқанын бірден түсініп, ауруханаға бардым. Уақытында көмекке жүгінгенім мені аман алып қалды», — дейді ол.
Мидағы зақымдану ошағы шағын болғанымен, салдары ауыр тиді. Анар әлі күнге дейін оңалтудан өтіп жүр. Инсульттен кейін сол жақ қолы мен аяғы істен шығып, сөйлеу қиындап, бас ауруы мазалаған. Оған екі жылға мүгедектік берілген.
Бұл күн Анардың өмірін сөзбе-сөз «бұрын» және «кейін» деп бөліп тастады. Ол өзіне: «Неге мен — жас, өзімді сау деп санайтын адам — мидың инфарктын алдым?» деген сұрақ қойды.
«Бұл ауру көбіне жасы үлкен адамдарда болады деп ойлаймыз. Бірақ ауруханаға түскенімде дәрігердің айтқан бір сөзі әлі күнге дейін құлағымда жаңғырып тұр: “Жастар тезірек кетіп қалады”», — деп еске алады Анар.
Алғашында ол шокты, ашуды, қабылдамауды бастан өткерді. Алғашқы күндер шексіз ауыр болып көрінді, әрбір келесі күн өз-өзіңе қайта оралу жолындағы кішігірім күрес секілді еді.
Оңалту оның өмірінің бір бөлігіне айналды: массаж, емдік дене шынықтыру, логопед, дәрі-дәрмек, инемен емдеу…
«Бұл шексіз жалғасатындай, тозақтың жеті айналымынан өтіп жатқандай сезіледі. Кейде алға жылжу өте баяу сияқты көрінеді, бірақ кейін бәрі неден басталғанын есіме алып, әрбір кішкентай жетістікке өзіме алғыс айтамын», — дейді Анар.
«Дене менің орныма үзіліс жасады»
Қазір Анар мәселенің түп-тамыры — бәрін жалғыз өзі көтеруге дағдылануда екенін түсінген. Қауіптісі өмір салты емес, оның шектен тыс, титықтататын ырғағы болған.
«Ең ауыр ашылым — осы парадокс болды. Менің үнемі “қосулы” күйде жүруім, тоқтай алмауым, басымдағы тоқтаусыз ойлар денеге де, миға да тыныштық бермеді. Дене менің орныма пауза жасады», — дейді ол.
Анардың айтуынша, оның өмірі Қазақстандағы көптеген әйелдердің күнделікті тіршілігін бейнелейді. Ана, жар, қызметкер, қыз рөлдерінің бәрін мінсіз атқаруға тырысу, сонымен қатар өзіне де уақыт табу қажеттілігі.
«Мен өзімді шегіне дейін қинадым, бар күшімді сарқып өмір сүрдім. Басым ешқашан сөнбеді, денем белгі берді, бірақ мен оны елемедім. Мен өмір сүруге асықтым», — дейді ол.
Мұндай өмір салтын ұстанатын әйелдер көбіне ауру болып көрінбейді, керісінше белсенді, жинақы, табысты болып көрінеді.
Кейде Анар қатты әлсіреп, қимылдауға да зауқы болмай жататын. Бірақ тез жинақталып, өзіне: «Менен басқа кім?» — деп қайталайтын. Психолог ретінде ол мұның түп-төркіні бала кезден басталатынын айтады:
«Қыз балаларды кішкентайынан “жақсы”, “ыңғайлы”, “мықты” болуға үйретеді. Қазақтың сол “ұят болады” деген түсінігі мені қатты қысты. Өзіме “мен шаршадым, үлгермей жүрмін” деп айтуға ұялатынмын», — дейді ол.
Шыдауға үйрену ересек жауапкершілікпен бірге өріліп кеткен. Өзгелерді ойлай жүріп, ол өз қалауымен біреуге жағыну қажеттілігін ажырата алмай қалған.
Анар ауруханаға ұзақ уақытқа түскеннен кейін ғана әлем одан ерлік талап етпегенін түсінді. Ол бұл шекті өзі қойды, өзін өзі тығырыққа тіреді.
«Барлығына жақсы болуға тырысқан сайын, өзіме аз қалды. Инсульт — “жетеді” деген белгі болды. Бұл тек денсаулық емес, өмірді сақтау, өз-өзіңе деген қарым-қатынас туралы. Өзгеге қамқорлық өзіңе қамқорлықсыз — өзін-өзі жоюға айналады», — дейді ол.
Инсульттен кейінгі өмір
Қазір Анар инсульттен кейінгі денесін қабылдауды үйреніп жүр. Кейде шаршайды, кейде жылағысы келеді, бірақ балалары мен болашақ жоспарлары оған тоқтауға мүмкіндік бермейді.
«Инсульт мені басқа адам еткен жоқ, ол артықтың бәрін алып тастады. Ал оның астында шаршаған, бірақ тірі, шынайы әйел қалды», — дейді ол.
Бірде одан: «Сені не алға жетелейді?» — деп сұрағанда, ол өмірді тым қатты жақсы көретінін және берілгісі келмейтінін анық түсінген.
Жастардағы инсульт: маман пікірі
Алматы қалалық №7 клиникалық ауруханасының инсульт бөлімшесінің меңгерушісі, қалалық қоғамдық денсаулық сақтау басқармасының бас инсультологы Жанна Дюсембаева инсульттің екі түрі бар екенін айтады: геморрагиялық және ишемиялық. Жастарда көбіне геморрагиялық түрі кездеседі.
Анықтама:
Геморрагиялық инсульт — миға қан тамырының жарылуы салдарынан қан құйылу.
Ишемиялық инсульт — қан тамырларының бітелуі немесе қатты тарылуы салдарынан мидың белгілі бір бөлігіне қан бармай қалуы.
Ишемиялық инсульт жүрек ырғағының бұзылуы, қан ұюының өзгеруі, тұқым қуалайтын немесе жүре пайда болған аурулармен байланысты болуы мүмкін.
Дәрігердің айтуынша, қауіп тек гипертония мен жүрек ауруларында емес, өмір салтында да жатыр.
«Темекі шегу, алкогольді шамадан тыс қолдану, қозғалыстың аздығы, тұрақты күйзеліс, гормоналды дәрілер мен спорттық қоспалар, энергетикалық сусындар — бұлардың бәрі инсульт қаупін арттырады», — дейді маман.
Ол созылмалы күйзеліс пен басылған эмоциялардың қауіпті екенін ерекше атап өтеді.
Инсульт белгілері және уақыттың маңызы
FAST-тест арқылы инсульттің төрт негізгі белгісін есте сақтауға болады:
- F (бет) — бет асимметриясы
- A (қол) — бір қолдың әлсіздігі
- S (сөйлеу) — сөйлеудің бұзылуы
- T (уақыт) — дереу 103 нөміріне қоңырау шалу
Дәрігердің айтуынша, ишемиялық инсульт кезінде ең тиімді көмек көрсету уақыты — алғашқы 90 минут.
Қорытынды
Анардың тарихы — ағзаның дабылын дер кезінде естудің қаншалықты маңызды екенін көрсетеді. Ол әйелдерге мынадай кеңес береді:
«Ересектік — тек міндет пен өзгеге қамқорлық емес. Бұл — өзіңді есту, өзіңе рұқсат беру. Қазір мен әлсіз болуға ұялмаймын».
Ол еске салады: егер бір істен қуаныш емес, кернеу сезсең — бұл белгі: «Бұл сенікі емес».
