Контекст
Зерттеушілер ракпен ауыру деңгейіне қатысты ғаламдық деректерді талдап, темекі шегу, инфекциялар және алкоголь тұтыну — алдын алуға болатын негізгі себептер болып қалатынын анықтады.
Зерттеудің негізінде 2022 жылғы деректер жатты: 36 түрлі рак түрі бойынша 185 елдегі жағдайлар және 30 өзгермелі тәуекел факторлары — алдын алу шаралары мен өмір салты арқылы әсер етуге болатын факторлар қарастырылды.
Бұрынғы көптеген зерттеулерден айырмашылығы, ғалымдар өлім көрсеткіштеріне емес, жаңа диагноздар санына назар аударды және оларды нақты себептермен байланыстырып зерттеді.
Қанша жағдай алдын алуға болады
2022 жылы әлемде тіркелген 18,7 миллион жаңа рак жағдайының шамамен 7,1 миллионы (38%) алдын алуға болатын факторлармен байланысты.
Олардың жартысына жуығы келесі үш рак түріне қатысты болды:
- Өкпе рагы
- Асқазан рагы
- Жатыр мойны рагы
Ғалымдардың бағалауынша:
- Темекі шегу шамамен 15% алдын алуға болатын жағдайларға себеп болды;
- Инфекциялар — шамамен 10%;
- Алкоголь тұтыну — шамамен 3%.
«9,2 миллион жаңа рак жағдайы әйелдерде тіркелген, олардың шамамен 30%-ы алдын алуға болатын деп танылды. Олардың 11%-дан астамы инфекциялармен, соның ішінде адам папиллома вирусымен (АҚВП/HPV) байланысты» — дейді зерттеушілер.
Бай және кедей елдер арасындағы айырмашылық
Алдын алуға болатын жағдайлардың көп бөлігі төмен және орташа кірісті елдерде тіркелді, әсіресе Сахараның оңтүстігіндегі Африка мемлекеттерінде, мұнда жатыр мойны рагы кең таралған.
Жоғары кірісті елдерде, соның ішінде Еуропа мен Солтүстік Америкада, әйелдер арасындағы рак себептерінің басым бөлігі темекі шегу болды.
Ерлерде темекі шегу барлық аймақтарда бірінші себеп болып саналды, ол 4,3 миллион алдын алуға болатын жағдайдың 25%-ын түсіндірді.
Екінші орында — инфекциялар, олар әсіресе Азия, Африка және Оңтүстік Америка елдерінде таралған.
Ғалымдар қорытындылап, темекі шегуді бақылау, инфекциялармен күресу және алкоголь тұтынуды азайту арқылы рак ауруының жаһандық ауыртпалығын айтарлықтай төмендетуге болатынын айтты.
Халықаралық күн және Қазақстанға маңызы
4 ақпанда бүкіл әлемде Ракқа қарсы халықаралық күн атап өтілді. Бұл күні көбіне алдын алу, скрининг және емдеу мәселелері талқыланады.
Алайда соңғы уақытта тағы бір жеке маңызды сұрақ жиі айтылуда:
«Мен бәрін дұрыс жасадым. Неге менде рак пайда болды?»
Бұл сұрақ медицина үшін ұзақ уақытқа дейін нақты жауап таба алмай келген. Қазақстан үшін бұл мәселе ерекше маңызды — оның себебін авторлық колонкада талдайды.
