Түркістан облысы үшін ауыл шаруашылығы ешқашан жай ғана күнкөріс көзі болған емес. Ол — кеңістікті игеру тәсілі, табиғатпен келісім, тіршіліктің өз логикасы. Бірақ уақыт өзгереді, ал сол өзгеріске ілеспеген дәстүр біртіндеп салмаққа айналады. Қазір өңірде жүріп жатқан үдеріс — сол салмақтан арылу әрекеті. Соның ең айқын көріністерінің бірі – Арыс маңындағы Қожатоғай ауылдық округі аумағында бой көтеріп жатқан 50 мың басқа арналған алып бордақылау кешені.
Turkestan Agro.kz қолға алған бұл жоба тек көлемімен емес, мазмұнымен де ерекшеленеді. Қазірдің өзінде мұнда 30 мыңға жуық ірі қара бордақыланып жатыр. Бірақ сан — бұл тек сыртқы қабат. Негізгі өзгеріс ішкі құрылымда: өндіріс тәсілінде, ойлау жүйесінде. Бұл жерде мал өсіру — интуицияға емес, алгоритмге сүйенеді. Әрбір килограмм салмақ, әрбір грамм жем — есептің нәтижесі.
Кәсіпкер Сырым Ертаев енгізген модель дәстүрлі шаруашылықтан түбегейлі өзгеше. Мұнда адам мен мал арасындағы қатынас романтикадан арылып, технологиялық тәртіпке көшкен. Азықтандыру, ветеринарлық бақылау, қозғалыс, тіпті демалыс — бәрі автоматтандырылған жүйемен басқарылады. Бұл — тіршілікті механикаға айналдыру емес, керісінше, кездейсоқтықты жою арқылы табиғи процесті тиімді ету.
Кешенде қолданылып жатқан аустралиялық «торлы» әдіс — осының дәлелі. Мал жасы мен салмағына қарай секторларға бөлінеді. Әр сектор — жеке микроәлем: өз рационы, өз ырғағы, өз есебі бар. Жүйе әр малдың жағдайын бақылап, қажетті қоректі дәл мөлшерде береді. Нәтижесінде артық шығын болмайды, ауру азаяды, өнім сапасы тұрақтанады. Бұл — ауыл шаруашылығын ықтималдықтан нақты ғылымға айналдыру талпынысы.
Бірақ кез келген өндірістің көлеңкесі болады. Бұл жерде сол көлеңке — экология. Жоба авторлары бұл мәселені айналып өтпей, жүйенің өзіне енгізген. Қалдықсыз өндіріс қағидаты — жай ұран емес, нақты шешімдер жиынтығы. Қалдықтарды қайта өңдеу, су ресурстарын тиімді пайдалану, санитарлық бақылау — бәрі бір тізбектің буыны. Мал ашық кеңістікте еркін қозғалады, бұл оның табиғи күйін сақтайды. Өйткені стресс — тек биологиялық емес, экономикалық фактор. Стресс аз болса, өнім сапасы жоғары болады.
Жоба тек ішкі нарыққа бағытталған жоқ. Қазірдің өзінде өндірілген өнім Өзбекстан мен Тәжікстан нарығына жол тартуда. Бұл — географияның кеңеюі ғана емес, сапаға қойылатын талаптың өзгеруі. Ал алдағы мақсат — Түркия нарығына шығу. Бұл жерде бәсеке басқа деңгейде: тек баға емес, стандарт шешеді.
Қаржылық модель де қызық. Алғашқы кезеңде 2,9 млрд теңге бордақылау алаңына, 1,5 млрд теңге суару жүйелеріне жұмсалған. Кейін мемлекет тарапынан 5,9 млрд теңге қолдау көрсетілді. Қалғаны — жеке инвестиция. Бұл сандар жай статистика емес. Бұл — тәуекел мен сенімнің теңдеуі. Мемлекет инфрақұрылым береді, бизнес мазмұн қалыптастырады.
Жоба Нұралхан Көшеровтің бақылауында. Бірақ бақылау — тек әкімшілік функция емес, бұл жерде ол бағыт беру рөлін атқарады. Себебі мұндай ауқымдағы кешен тек бір кәсіпорынның жетістігі емес, өңірдің даму моделіне әсер ететін фактор.
Шаруашылықтың тағы бір ерекшелігі — толық циклділік. 4710 гектар алқапта мал азығы дақылдары өсіріледі. Бұл сыртқы нарыққа тәуелділікті азайтады. Күн сайын 500 тонна жем дайындалып, жүйелі түрде таратылады. Қазақы ақбас, әулиекөл, ангус тұқымдары — кездейсоқ таңдау емес, нарық сұранысына бейімделген шешім.
Әлеуметтік өлшемі де маңызды. Қазірдің өзінде ондаған адам тұрақты жұмыспен қамтылған, ал жоба толық іске қосылғанда 100-ге жуық жұмыс орны ашылады. Бірақ бұл жерде мәселе тек жұмыс санында емес. Бұл — ауылдағы еңбек ұғымының өзгеруі. Бұрынғы ауыр физикалық еңбек енді технологиямен алмастырылып жатыр. Адам бақылаушыға, операторға айналады.
Жыл соңында кешен толық іске қосылады деп жоспарланған. Бірақ шын мәнінде, бұл жоба аяқталатын емес. Себебі ол тек ғимараттар мен мал санынан тұрмайды. Бұл — жаңа ойлау тәсілінің басталуы.
Түркістан облысы үшін бұл ферма — экономикалық нысан ғана емес. Бұл — сұрақ: ауыл қандай болуы керек? Жауап әзірге толық емес. Бірақ бағыт анық: дәстүр мен технологияның арасында таңдау емес, олардың арасынан жаңа тепе-теңдік табу.
